Als je stem niet meer past bij wie je nu bent

Nienke (45) en Dieuwertje (57) werden beiden geboren als man. Inmiddels gaan ze als vrouw door het leven. Om te zorgen dat hun stem past bij hun nieuwe uiterlijk volgen ze logopedie.

SR190219logopedietrio3

Een jaar of vier was ze, toen ‘de ellende begon’, zoals Nienke het zelf omschrijft. “Ik kreeg van mijn moeder wel af en toe een jurkje, bijvoorbeeld om in te slapen. Maar daar bleef het bij.” Een jarenlange worsteling volgde. Want ook al was ze fysiek een man, ze voelde aan alle kanten dat dat niet klopte. Ze trouwde, met een vrouw. Pas op 35-jarige leeftijd kwam ze erachter hoe het nu zat; ze is transgender. Of beter gezegd: transvrouw. Want inmiddels heeft ze de geslachtsoperatie achter de rug en gaat ze, ook biologisch gezien, door het leven als vrouw.

Operatie en hormonen

Dieuwertje zit in hetzelfde schuitje, al was de aanloop naar haar transitie compleet anders. Ze was begin twintig toen ze tot de conclusie kwam dat ze weliswaar biologisch een man was, maar zich een vrouw voelde. Het was begin jaren tachtig, dus maatschappelijk gezien niet echt het moment om daar in volle glorie voor uit te komen. Ook zij was getrouwd. Haar vrouw is inmiddels overleden aan ALS. Dieuwertjes worsteling is in hun huwelijk nooit ter sprake gekomen. “Maar na haar overlijden dacht ik: als ik nu nog iets van mijn leven wil maken, moet ik ervoor uit durven komen wie ik echt ben.” Net als Nienke heeft ook zij de operatie achter de rug. Ze slikken beiden hormonen, die onder andere haargroei onderdrukken en zorgen voor wat vrouwelijker trekken, bijvoorbeeld in hun gezicht. Maar wat de hormonen niet doen, hoewel veel mensen denken van wel, is het verhogen van hun stem. Mannenstemmen hebben een frequentie van gemiddeld 100 tot 120 Hertz. Vrouwen praten op een hoogte van gemiddeld 200 tot 220 Hertz. Een stemoperatie kan helpen om van een mannenstem een vrouwenstem te maken, maar het resultaat voldoet niet altijd aan de verwachtingen. Het is daarom beter om de resultaten van de stemtraining af te wachten, zeker omdat daar veel meer aan bod komt dan alleen de toonhoogte.

Borstresonantie

Logopedie is voor transvrouwen ontzettend belangrijk, in combinatie met eindeloos veel oefenen. Want de overgang maken van een mannenstem naar een vrouwenstem is niet simpelweg een kwestie van praten op een hoge toon. Nienke: “Dat hou je ten eerste niet vol; zonder goede training beschadig je je stem. Bovendien klinkt het niet natuurlijk.” “Een stem is veel meer dan alleen de toonhoogte”, vult Dieuwertje aan. “Het is ook hoe je articuleert, waar je de klemtoon legt, hoe je emoties in je stem laat horen. Dat doen mannen nu eenmaal anders dan vrouwen.”

Heel belangrijk voor transvrouwen bij logopedie is het verminderen van de borstresonantie. Als mannen praten, resoneert hun borstkas mee. Daardoor zijn ze bij wijze van spreken door het plafond heen nog hoorbaar. Vrouwen hebben dat niet of nauwelijks. Door allerlei stemoefeningen te doen, medeklinkers lichter te leren uitspreken en te oefenen op verschillende toonhoogtes wordt de stem geleidelijk hoger en lichter. Ook de adamsappel kan minder gaan opvallen door de training en dat is een bijkomend voordeel voor sommige transgenders. “Ik heb mijn stem nu al zoveel omhoog getraind dat ik niet eens meer bij mijn oude stem kan”, vertelt Nienke. Ze doet voor hoe laag ze nog komt. “Hoor je? En dat doet dan nog pijn ook.”

Sombere periodes

Nienke startte een jaar geleden met logopedie, Dieuwertje is nu negen maanden bezig. Beiden melden zich wekelijks bij de praktijk van logopedist Barbara van Olffen in Almere. Zij doet elke drie maanden opnieuw een stemonderzoek, zodat Nienke en Dieuwertje hun vorderingen kunnen zien. Ze maken flinke stappen, maar de transitie van, in hun geval, man naar vrouw is zwaar. Nienke: “Daardoor maak ik af en toe heel sombere periodes door. Ook daarbij kan Barbara me helpen, door contacten aan te dragen bij wie ik terechtkan. Die multidisciplinaire aanpak is heel fijn. Net als de filmpjes. Soms heb ik het gevoel dat ik geen vooruitgang boek, maar dan laat Barbara me een filmpje zien van een tijdje geleden en dan hoor ik dat mijn stem toch weer vrouwelijker is geworden.” Ook Dieuwertje beschouwt de afspraak bij Barbara als lichtpuntje in de week. “Soms heb ik er geen zin in, maar als ik er dan eenmaal ben, is het toch weer fijn. Ik kan echt mijn hart even luchten. Daarnaast is Barbara ook een leuk persoon, ik doe graag de oefeningen met haar.”

Koffie omstoten

Met een grote glimlach vertellen Nienke en Dieuwertje hoe fanatiek ze oefenen. “Ik grijp elk moment aan”, vertelt Nienke. “In de auto, onder de douche, oefenen kan overal. Een groot voordeel in ons geval is dat we ons al als vrouw kleedden toen we startten met de logopedie. Daardoor konden we de hele dag met onze nieuwe stem praten.”

Ze zijn weliswaar al een heel eind met die nieuwe stem, maar er is nog altijd ruimte voor verbetering. Zo heeft Dieuwertje de neiging om de eerste paar woorden van haar zin laag en monotoon uit te spreken. “Zeker aan de telefoon levert dat soms verwarring op. Dan denken mensen in eerste instantie met een man aan de telefoon te zitten en dat blijkt dan niet te kloppen. Ook werk ik met Barbara nog aan mijn non-verbale communicatie, handgebaren dus. Al moet het ook weer niet teveel worden, want dan stoot ik steeds mijn koffie om”, lacht ze. Nienke werkt met Barbara onder andere aan haar neiging om te ratelen. “Door dat snelle praten slik ik woorden gedeeltelijk of helemaal in, waardoor ik een klemtoonkans, zoals Barbara dat noemt, laat lopen. Terwijl de melodie in een zin natuurlijk heel bepalend is voor hoe een stem klinkt.” De vriendinnen zijn blij met de resultaten tot nu toe. “Logopedie verrijkt je leven, dat vind ik echt”, besluit Nienke.

Het belang van logopedie voor transmannen en -vrouwen

Barbara van Olffen is een van de weinige logopedisten in Nederland die zich hebben gespecialiseerd in logopedie voor transgenders. Transvrouwen en -mannen, want ook die hebben logopedie nodig, uit het hele land reizen wekelijks naar Almere voor hun consult bij Barbara. “Het doel van logopedie voor transmannen en -vrouwen is dat hun nieuwe stem natuurlijk klinkt en dat die past bij iemands geslacht, postuur, karakter, leeftijd en wensen. Ook heel belangrijk is dat ze hun stem op een gezonde manier gebruiken.”

Transgenders kunnen bij de logopedist terechtkomen na een verwijzing van bijvoorbeeld het ziekenhuis waar ze onder behandeling zijn voor hun transitie. Maar ook de huisarts of KNO-arts kan een doorverwijzing geven.

Tekst: Suus van Geffen
Beeld: Stijn Rademaker